* ( النُّهى ) * مر خداوندان عقول ناهيه را يعنى عقلهايى كه ارباب خود را نهى كنند از تغافل و تعامى * ( وَلَوْ لا كَلِمَةٌ ) * و اگر نه سخنى است كه * ( سَبَقَتْ ) * پيشى گرفته‌اند بر اينزمان * ( مِنْ رَبِّكَ ) * از پروردگار تو كه عذاب منكران اين امت را بآخرت افكند و يا بوقتى ديگر در دنيا كه آن روز بدر است كه تا مؤمنان از نسل ايشان بيرون آرد * ( لَكانَ ) * هر آينه بودى مثل آنچه نازل شد بر عاد و ثمود از عذاب استيصال * ( لِزاماً ) * لازم منكران اين امت را كه به هيچ وجه مفارقت نكردى از ايشان تا همه را مستأصل ساختى لزام يا مصدر لازم است كه موصوف به واقع شده و يا فعاليست بمعنى مفعل بمعنى ملزم فكانه آلت لزومست و به جهت فرط لزوم لازم به آن مسمى شده كقولهم ( لزاز خصم اى آلة للز و الإلجاء ) و قوله * ( وَأَجَلٌ مُسَمًّى ) * معطوفست بر كلمة يعنى اگر وعدهء تأخير عذاب تا قيامت يا روز بدر و حكم بوقتى نام برده شده در زمان معين و مقدر براى ابقاى اعمار ايشان نبودى هر آينه بهمهء كافران نازل شدى آنچه بر عاد و ثمود نازل شد و فصل ميان معطوف و معطوف اليه بقوله * ( لَكانَ لِزاماً ) * به جهت استقلال هر يك از آنها است به نفى لزوم عذاب و ميتواند بود كه معطوف باشد بر ضمير مستكن در كان يعنى هر آينه بودى اخذ عاجل و اجل مسمى لازم حال ايشان و چون مآل حال كفار و مرجع و مآب ايشان عذاب و نكالست * ( فَاصْبِرْ ) * پس شكيبا ميباش اى محمد ( ص ) * ( عَلى ما يَقُولُونَ ) * بر آنچه ميگويند اهل شرك از تكذيب و طعن بر قرآن تا وقتى كه حكم الهى در رسد و عقوبت پادشاهى بر ايشان نازل شود و گويند كه اين آيه بآية السيف منسوخ است * ( وَسَبِّحْ ) * و نماز بگذار * ( بِحَمْدِ رَبِّكَ ) * در حالتى كه آن نماز مقترن باشد به حمد پروردگار تو يعنى در وقت نماز حمد گوى مر خداى را بر توفيق و هدايت يا منزه دان او را از شرك و ساير آنچه كفار نسبت به او ميدهند از نقايص و معايب در حالتى كه حامد او باشى بر هدايت كردن او ترا و بر انعام نعم به تو و قول اول اكثر و اشهر است و بنا بر اين ذكر نماز بعنوان تسبيح و حمد به جهت آنست كه نماز مشتمل بر تقديس و تحميد است و قوله * ( قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ) * متعلقست بسبح يعنى نمازگذار پيش از برآمدن آفتاب يعنى نماز صبح * ( وَقَبْلَ غُرُوبِها ) * و پيش از فرو رفتن آن يعنى نماز ظهر و عصر چه وقت ظهر و عصر در نصف آخر نهار است تا وقت عصر فقط و يا مراد نماز عصر باشد * ( وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ ) * و از ساعات شب و اين جمع انى است بكسر و قصر يا اناء بفتح و مد و من از براى ابتدائيه است يعنى در اول ساعات شب * ( فَسَبِّحْ ) *